Zarys dziejów Kisielnicy

Zarys dziejów Kisielnicy

Opisując dzieje Szkoły Podstawowej w Kisielnicy, nie sposób pominąć historię miejscowości, w której się znajduje. Kisielnica położona jest dwanaście kilometrów na północ od Łomży przy drodze Łomża-Grajewo, na wysokości skrętu do Kolna. Do 1939 roku należała do gminy Rogienice, obecnie przynależy do Piątnicy i parafii Dobrzyjałowo.

Jak twierdzi Marcin Schirmer: „Pierwsze wzmianki o Kisielnicy pochodzą z 1410 roku. Wtedy to Junosza z Piątnicy otrzymał od księcia Janusza, za zasługi w walce z Krzyżakami, 20 włók zwanych Kisielnica nad strugą Leśnicą”[1]. W latach 1414-1425 sprzedał swoje nadanie Janowi herbu Łuba, dziedzicowi z Sulistrzewa w ziemi czerskiej. Przed 1435 rokiem dobra były we władaniu Pawła zwanego Szorcem ze Sławca. W tym też roku Paweł zamienił 23 włóki w Kisielnicy na 20 włók w Łosewie z Jakubem, podsędkiem i cześnikiem (od 1457) łomżyńskim[2]. Jakub z Łosiewa dał początek rodowi Kisielnickich herbu Topór, właścicieli Kisielnicy do 1944 roku[3]. Pochodził z ciechanowskiego. W 1923 został odnotowany jako podsędek łomżyński i nowogrodzki[4].

Kisielnica pozostawała w rękach Kisielnickich herbu Topór przez ponad 500 lat, co było rzadkością nie tylko na terenie Mazowsza, ale też Polski. Dzięki udanym mariażom, licznym sukcesjom, jak również ciężkiej pracy, Kisielniccy zgromadzili w swoich rękach fortunę obejmującą kilka majątków, stając się w ten sposób największymi posiadaczami ziemskimi   w okolicy. Jakub Kisielnicki, protoplasta rodu, z żoną Wichną miał czterech synów, którzy dali początek różnym gałęziom rodu. Dziedzicem Kisielnicy został Maciej, starosta w 1472 roku, podsędek w 1974 i cześnik Wiski w 1488 roku. Jego syn, Jakub zwany Zok, wzmiankowany jest jako właściciel Kisielnicy w 1490 roku. Jego syn, Jan zwany Zok, odziedziczył po nim majątek w Kisielnicy, Murawach, Ogonowie i Szyjkach. Przekazał       go jedynemu synowi, Mikołajowi, podsędkowi w 1554 roku i sędziemu łomżyńskiemu       od 1580 roku. Po nim majątek przejęli synowie Marcin, żonaty z Anną Drążęcką, potem        z Ewą Rakowską oraz Adam, ożeniony z Anną Wojsławską. Syn Marcina i Drążęckiej został panem na Kisielnicy, Murawach, Tyszkach, Drążęcinie i Popkach. Zaślubił Annę Skibicką. Ich syn Wacław, posesor królewszczyzn Czartorja, Dubowica i Romanków, wojski wiski     w 1656 roku odziedziczył rodowe dobra, które przekazał synom Stanisławowi Józefowi, wojskiemu wiskiemu od 1689 roku i posesorowi dóbr królewskich Miastkowo i Kul, żonatemu z Teofilą Orzeszkówną oraz Józefowi Bolesławowi, rotmistrzowi wojsk królewskich w 1690 roku, chorążemu wiskiemu i stolnikowi łomżyńskiemu w 1707, żonatemu z Kunegundą Załęską.

Aleksander, syn Józefa Bolesława i Kunegundy Załęskiej, został dziedzicem                     na Kisielnicy, Murawach, Górkach, Drążęcinie, Łubach i Szewkowie. Poślubił Maryannę Pętkowską. Ich syn Józef Jan, łowczy ziemi wiskiej[5], przejął majątek na Kisielnicy, Murawach, Drążęcinie, Łubach i Penzie. Od bezpotomnie zmarłego stryja Jana odziedziczył w 1763 roku[6] też Korzeniste, Zaborowo i Poryte. Był w 1764 roku posłem ziemi łomżyńskiej, w 1765 miecznikiem, w 1766 wojskim większym, w 1767 łowczym wiskim, podstarostą i sędzią grodzkim kolneńskim. Z Różą Karwowską miał syna Ignacego, który dziedziczył na Kisielnicy, Korzenistem, Porytem, Szczuczynie i Jedwabnem. Ignacy Kisielnicki pełnił funkcje konsyliarza konfederacji mazowieckiej z powiatu kolneńskiego, sędziego ziemskiego wiskiego, radcy Departamentu Łomżyńskiego i marszałka sejmiku       w 1815 roku. Poślubił Ludwikę Wilczeską. Ich syn, Franciszek, marszałek sejmiku powiatu łomżyńskiego biebrzańskiego w 1817 roku, sędzia pokoju powiatu biebrzańskiego w 1829, poseł na Sejm w 1830, poślubił Marię Bykowską. Wylegitymowany w 1838 roku[7]. Przekazał majątek Juliuszowi, po którego bezpotomnej śmierci majątek odziedziczyli bratankowie Władysław i Mieczysław. Władysław Kisielnicki i jego żona Anna Rzętkowska przekazali majątek synom Kazimierzowi i Stanisławowi. Ostatnim dziedzicem majątku był Bohdan Kisielnicki (1884-1970), ożeniony z Cecylią Rulikowską, miał dwie córki[8].

Znane jest świadectwo potwierdzające szlachectwo Królestwa Polskiego Franciszka Kisielnickiego pochodzące z 8 czerwca 1838 roku[9]. Obowiązek legitymacyjny nakładało               na szlachtę w Królestwie Polskim prawo o szlachectwie wydane ukazem cesarskim 7 lipca 1836 roku, oparte na analogicznej ustawie obowiązującej od maja 1832 roku w Cesarstwie Rosyjskim. Miało ono przywrócić szlachcie rodowej należne prawa, a także umożliwić osobom zasłużonym w administracji lub w wojsku uzyskanie tytułu szlachcica dziedzicznego lub osobistego. Weryfikacja szlachty Królestwa Polskiego w założeniu prawodawcy miała zakończyć się w ciągu dwóch lat, jednak w skutek prolongat trwała dwadzieścia pięć. W tym czasie 17 tys. dawnej szlachty uzyskało potwierdzenie stanu, a tylko 747 osobom przyznano szlachectwo nowe, z czego połowie osobiste[10].

1[11]

W 1827 roku w Kisielnicy znajdowały się 24 domy. Wieś liczyła 268 mieszkańców. Dobra Kisielnica składały się z folwarków Kisielnica i Łuby oraz ze wsi Kisielnica, Łuby       i Murawy. Zajmowały 2263 mórg[12]. W 1853 roku na terenie Kisielnicy znajdowało się 465 mórg lasu[13]. W 1894 roku w miejscowości zbudowano gorzelnię, zatrudniającą w 1905 roku 13 robotników przy produkcji o wartości 18200 rubli rocznie. Na przełomie XIX i XX wieku powstały murowane zabudowania gospodarcze i prawdopodobnie nowy dwór. Folwark był uprzemysłowiony[14]. Działały tu gorzelnia, cegielnia, mydlarnia, cieplarnia i młyn.               Na początku lat 20. XX wieku dobra liczyły 801 ha. W okresie międzywojennym powstała Fabryka Przetworów Owocowych i Cukrów „Kisielnica” B. Kisielnicki i S-ka. Bohdan Kisielnicki utworzył we wsi sklep, świetlicę i prawdopodobnie szkołę[15]. Prowadził plantacje drzew owocowych i specjalistyczną hodowlę róż. Roztrwonił jednak majątek, na którym pod koniec lat 30. XX w. z powodu zadłużenia ustanowiono przymusowy zarząd wyznaczony przez bank[16]. Kisielnicki osiedlił się w Warszawie u rodziny, zwróciwszy uprzednio długi zaciągnięte u mieszkańców wsi[17].

Image2Herb Topór

W latach 30. XX wieku działała w Kisielnicy Stacja Doświadczalna Roślin. W czasie II wojny światowej Kisielnica była administrowana przez Niemców. W 1945 roku ziemia została rozparcelowana i utworzono 42-hektarowe Państwowe Gospodarstwo Rolne.         Na jego terenie znajdował się dwór i oficyna w stanie średnim oraz zniszczona rządcówka, stajnia, spichlerz, budynek stacji krów i obora. Wszystkie obiekty były murowane z cegły. Na skutek rabunkowej gospodarki większość budynków uległa zniszczeniu. Do dnia dzisiejszego przetrwał spichlerz i częściowo przebudowana rządcówka[18].

Image3Plan założenia Kisielnicy (rekonstrukcja)[19]

Majątek Kisielnica usytuowany był na łagodnie opadającym wzniesieniu, po wschodniej stronie dawnego traktu wiodącego z Łomży do Petersburga, przy skręcie do Kolna. Prowadziła do niego brukowana, w kształcie litery Y, wysadzana lipami aleja. W jej rozwidleniu stał polny krzyż, przy którym odbywały się nabożeństwa majowe[20]. Dwór znajdował się w północno-wschodniej części założenia rezydencjonalno-gospodarczego, otoczony był przez park. Przy alei prowadzącej do dworu znajdowały się budynki powstałej w 1894 r. gorzelni i fabryki cukierków. Na skraju parku stała oficyna, która służyła jako mieszkanie dla służby oraz jako kuchnia i pralnia[21].

Według Marcina Schirmera: „Część rezydencjonalna składała się z domu mieszkalnego, otaczającego go parku i dwóch stawów. Aleja dojazdowa wychodziła od strony bocznej elewacji dworu, przed którym rozciągał się obszerny dziedziniec z okrągłym gazonem pośrodku. Dziedziniec od południa tworzył kulisę parkową, wysadzaną różnymi gatunkami drzew, oddzielającymi cześć mieszkalną od gospodarczej (…) wzdłuż budynków gospodarczych rozciągała się kwatera sadu owocowego, obsadzonego gęstym żywopłotem. Za nim mieściła się dwuhektarowa plantacja róż. W zachodniej części parku, wysadzanej kasztanowcami, lipami, świerkami i krzewami ozdobnymi, stała figurka Matki Boskiej.

Image4Kisielnica, figurka Matki Boskiej znajdująca się pierwotnie w parku założenia rezydencjonalnego Kisielnickich, obecnie na prywatnej posesji w Kisielnicy, fot. z 2012 r.

Od strony północnej na łagodnie opadających, sztucznie formowanych tarasach znajdował się ogród, zaś od wschodniej dwa stawy, mniejszy przy dworze i drugi poniżej skarpy”[22].

Image5Kisielnica, duży staw położony poniżej skarpy, fot. z 2012 r.

Dwór w Kisielnicy został wybudowany prawdopodobnie pod koniec XIX w. w miejsce drewnianego dworzyszcza. Budynek był murowany z cegły, tynkowany, kryty dachówką, posadowiony na planie prostokąta, parterowy, z kolumnowym portykiem i naczółkowym dachem z mansardami[23].

Po drugiej stronie alei prowadzącej do dworu znajdowała się rządcówka, zachowana       do dziś. Wzniesiona pod koniec XIX w. Murowana, na planie litery L, pierwotnie piętrowa, obecnie obniżona do parteru, o dwuspadowym dachu, pokrytym gontem, obecnie blachodachówką[24].

Image6Pochodząca z końca XIX w. rządcówka, dziś znacznie przebudowana, fot. z 2012 r.

W skład podwórza gospodarczego wchodziły: stodoła, spichlerz, kuźnia, magazyn, wozownia i cieplarnia. Spichlerz został zaadaptowany na stadninę koni i Ośrodek Rehabilitacji Dziennej ORK w Kisielnicy należący do Szpitala Wojewódzkiego w Łomży[25]. Budynek powstał pod koniec XIX wieku. Zbudowany jest na planie prostokąta, dwukondygnacyjny, murowany       z cegły, na podmurówce z kamieni polnych i cegły, pokryty dwuspadowym dachem[26] .

Image7Dawny spichlerz, obecnie stajnia, fot. z 2012 r.

Kolonia mieszkalna usytuowana była przy głównej szosie, na wysokości skrętu do majątku. Składała się z dwóch wielorodzinnych budynków mieszkalnych, świetlicy i sklepu. Budynki były murowane z cegły i kamienia, kryte dachówką[27]. Obecnie zachował się dziesięciorak, murowany z cegły, tynkowany, na kamiennej podmurówce, wzniesiony na planie wydłużonego prostokąta, o dwuspadowym dachu pokrytym w części eternitem[28].

Image8Dziesięciorak, fot. z 2012 r.

Zachował się także fragment kuźni. Budynek niestety został mocno przebudowany, murowany z cegły i kamienia, obecnie otynkowany z drewnianymi dachówkami[29].

Image9[30]

Majątek Kisielnica pozostawał w rękach tej samej rodziny od czasu lokacji w XV w.  do nacjonalizacji w XX w. W całej Polsce miało miejsce tylko kilka takich przypadków. Kisielnica przez cały okres istnienia stanowiła centrum skupiające wiele sąsiednich folwarków, a ród Kisielnickich należał do najświetniejszych familii północnego Mazowsza. W XIII i XIV wieku Kisielniccy zarządzali kilkunastoma majątkami rozlokowanymi w powiecie łomżyńskim i jego okolicach[31].

opracowanie Agata Sokół

[1] M. Schirmer, Dwory i majątki ziemskie w okolicach Łomży, Warszawa 2007, s. 124.

[2] Ibidem,s. 124.

[3] Cz. Nicewicz, Województwo łomżyńskie. Przewodnik, Łomża 1991.

[4] Cz. Brodzicki, J. Grajewski, 575-lecie nadania praw miejskich Kolnu na Mazowszu, Warszawa 2000.

[5]Szlachta wylegitymowana w Królestwie Polskiem w latach 1836-1861, oprac. Elżbieta Sęczys, Warszawa 2007, s. 291.

[6]Ibidem, s. 291.

[7] Ibidem, s. 291.

[8] M. Schirmer, Dwory i majątki ziemskie w okolicach Łomży, Warszawa 2007, s. 124-126.W załączeniu znajduje się drzewo genealogiczne rodu Kisielnickich herbu Topór, sporządzone na podstawie: S. Uruski, Rodzina. Herbarz szlachty polskiej, t. 6, Warszawa 1909, s. 352-356.

[9] Archiwum Państwowe w Łomży, zbiór: druki, ogłoszenia, plakaty, zespół nr 288, sygnatura 4, karta 1, lata 1798-1931.

[10] Wstęp, [w:] Szlachta wylegitymowana …, s.9, 19.

[11] Archiwum Państwowe w Łomży, zespół Druki, ogłoszenia, plakaty – zbiór, , sygn. 4, k. 1.

[12] Słownik Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, tom IV, Warszawa 1880, s. 109.

[13] M. Schirmer, op. cit, s. 126.

[14] Ibidem, s. 126.

[15] Nie dysponujemy na ten temat żadnymi dokumentami.

[16] M. Schirmer, op. cit. , s. 126-127

[17] Materiały własne autora artykułu, rozmowa ze świadkiem , 2012r.

[18] M. Schirmer, op. cit., s. 127.

[19] Ibidem.

[20] Materiały własne, rozmowa ze świadkiem, 2012 r.

[21] M. Schirmer, op. cit., s. 127-128.

[22] M. Schirmer, op. cit., s. 127.

[23] Ibidem, s. 127-128.

[24] K. Majkowski, Kisielnica – zabytki, http://www.gminapiatnica.pl/index.php/vademecum/75-kisielnica-zabytki, [dostęp 11 maja 2012 r.].

[25] http://kisielnica.republika.pl/, [dostęp 10 maja 2012 r.]

[26] K. Majkowski, Kisielnica – zabytki, http://www.gminapiatnica.pl/index.php/vademecum/75-kisielnica-zabytki, [dostęp 11 maja 2012 r.].

[27] M. Schirmer, op. cit., s. 128.

[28] K. Majkowski, op. cit.

[29] Ibidem.

[30] Ibidem.

[31] M. Schirmer, op. cit., s. 129.